Hitzetatik dilingo

Aitor Renteria

- 9 iruzkin

Hitza hitz dio erran zaharrak. Emandako hitzak balio sakratua duke. Alta, abiadura handiko gizartean, interneten zirimolan hedatzen diren kontzeptuak ulertzeko bat-bateko ezinak eragiten dituzte hitzek. Batetik emandako hitza ezagutzan, jabetzan oinarritzen delako, eta bertze alde batetik kanpotik heldu zaigulako, euri jasa itogarriak bezala, deplauki.

Berlineko harresia erori zenetik, kapitalismoak ez omen du etsairik mundu zabalean eta neoliberalismoaren kontzeptuak, eta haren kontrako xedeak, ideia berri gisa heldu zaizkigu, hausnartzeko denborarik eman gabe. Gaixo itzultzaileak.

Egia erran, zalantzak ukan ditut itzultzaile edo traduktore deitzeko. Etimologiari behakoa emanez, traduktore hitza traditoretik datorrelako, traizioari halabeharraren zilegitasuna emanez. Menturaz hori dateke tipia handiaren heinean ezartzeko bidesaria. Adibide xume batetik ikuspegi orokorragora abiatu nahi nuke, bidean deus konpontzeko ametsik gabe.

Gure neurona higatuei inarrosaldia ematea dateke, bertzerik gabe, xede nagusia. Gogoan dut azaro erditsutan Maulen egindako bertso jaza gaualdia. Herriko Etxeak, dirua bazuela eta, bat-bateko itzulpena egiteko parada eman zuen. Kaskoen bidez, bertso saioa frantsesera itzuli zuten. Ongia eta gaizkiaren arteko gudura eramaten gaitu hezkuntza judukristauak.

Ateoa izanagatik, ezin ihes egin tentaldi horri. Noiz legoke ongi eta noiz gaizki? Berria osoki frantsesera edo gaztelera itzuliko bagenu, gaizki ? Edo zuzen, erdaraz idatzi zabalagoa izateko ? Bertso saioaren adibidera itzulirik, lehenik eta behin, euskal herritar guztiek euskaraz mintzatzeko gaitasuna bagenu auzia ez litzateke horren minbera. Hizkuntzaren egoera hauskorra delako, borondate politiko batek edo bik, desagertzeko zorian ezarri dutelako pausatzen da arazoa den bezain gordin. Hori da beraz abiapuntua, gure ahulezia.

Bertso saioa itzultzearen funtzioa eta interesa zein diren galdetzen diot nire buruari. Kanpotarrei gure hizkuntzaren edertasunaren berri ematea ? Euskal herritar ez euskaldunei euskaldunengana hurbiltzeko parada ematea ? Ez dut erantzunik eta aitortzen dut kasu horretan hizkuntzaren kalitatea dela gutxien axola zaidana. Funtzioak, ordea, oilo ipurdia eragiten dit.

Bertze kasu batzutan, aldiz, itzulpenaren itxurazko zuzentasunak trenputxartzen nau, kontzeptu arrotzak barneratzen dizkigulako, gure hizkuntzan, gure kosmologian bertze interpretaziorik dagokeen pentsatzeko astirik utzi gabe. Igogailu hitza, adibidez. Gora zein behera joateko balio badu ere, auzoen hizkuntzan izen hori eman diote, eta gu euskaldunok, itsu itsuan gibeletik.

Kontzeptu ideologiko sakonagoek, ordea, burukomin edo samin sakonagoa eragiten didate. Descroissance, edo relocalisation kontzeptuak ahoz aho dabiltza mundu zabalean. Euskarara nola itzuli, gure arima saldu gabe ? Lehen bidea klasikoa litzateke. Hitzari ezkutuan datxekion zama ideologikoari garrantzirik eman ez eta hala-hola moldatzea estutasuna gainditzeko. Batetik des, bertzetik hazkuntza. Deshazkuntza ? Hori ez delakoan nago. Hazkuntza negatiboa? Bertze zerbait dela diote ekonomialariek. Hazkuntza doitu, egokitu ? Baliteke, baina hizkuntzalariek ez dute hori onartuko, politikoegia, ezkertiarregia delako. Funtsean, sakoneko arazo ideologikoen aitzinean gaudelarik, ihes egiten diotelako horri, anitzetan bertze aldera makurtuz.

Mundu bakarra daukagu baina hiru edo lau balira bezala kontsumitzen dugu. Badakigu hazkuntzan oinarritzen den sistema ekonomikoa errealitate horri egokitu behar zaiola. Pobretu hitzak beldurra eraginen luke. Apaltzeak berdin. Eta euskaldunok badakigu hazkuntza apaldu daitekeela, baina tipitzea ez dela haztea. Igogailuaren adibidea aterabide ? Relocalisation hitzarekin arazo bera genuke. Birkokatu ? Arrajin ? Bertaratu ? Mila bide nahietara hurbiltzeko, baina guztiak kanpotik barnerako ikuspegian eginak. Eta nik erantzunik ez.

Bertze garai bateko aldarriak jin zaizkit burura. 80ko hamarkadan herrietako murruak betetzen zintuzten tindaketak, adibidez. Herrian bizi, herrian lana, herriak bizi behar du. Edo ama lurra zain dezagun. Orduan ez zegoen developpement durable edo horrelako kontzepturik, eztabaida ez zen garapen iraunkor edo jasangarriaren artean kokatzen. Baina zeinek erranen luke Ama lurra zain dezagun aldarria ez dela inoiz baino garaikideagoa ? Instituzioen traizioa, barka, tradukzioa burutu aitzin, ezkerra ezkerra baldin bada eta euskaldunok munduari gure ikuspegia edo interpretazioa zor badiogu, itzulpengintzari zorrotzago ekin beharko diogu. Euskaraz pentsaturik eta gure begiradetan oinarriturik.

Norbaitek zalantzarik balu, saia bedi herri salatari kontzeptua itzultzen erdarara. Haien kontzeptua, beldurgarria haren arroztasunean. Edo arrotzkerian?